Πριν δύο χρόνια (Ιούνιος του 2005) κυκλοφόρησε μια συλλογή κειμένων με τίτλο ¨ΜΜΕ: Κοινωνία και Πολιτική¨ και υπότιτλο ¨Ο ρόλος και η λειτουργία των Μέσων στη σύγχρονη Ελλάδα¨ (εκδόσεις Σιδέρη, επιμέλεια του συνάδελφου Χρήστου Φραγκονικολόπουλου).

Εκεί (στις σελίδες 51-85), δημοσιεύεται ένα δικό μου θεωρητικό κείμενο με τίτλο: ¨Επικοινωνιακή και πολιτική εξουσία τον καιρό της επέλασης των ιδιωτών¨.

Ανεβάζω αυτό το κείμενο στο ιστολόγιο προς χρήση των φοιτητών μου (ιδιαίτερα του μαθήματος ¨Κοινωνιολογία των Μέσων Μαζικής Επικοινωνίας¨), αλλά και οποιουδήποτε ενδιαφέρεται για τα θέματα των σχέσεων μεταξύ ¨επικοινωνίας¨ και ¨εξουσίας¨

.Σημείωση: εδώ παρακάτω ανάρτησα το εισαγωγικό μέρος (που είναι διατυπωμένο με μορφή ερωτοαπαντήσεων). Το πλήρες κείμενο μαζί με τις υποσημειώσεις, δίπλα, στις σελίδες ( pages), σε δύο μέρη και  με τίτλο:Η επικοινωνιακή εξουσία και οι Ιδιώτες (1) και (2) .    

Επικοινωνιακή και πολιτική εξουσία τον καιρό της επέλασης των ιδιωτών

  1. Συνοπτική παρουσίαση

Τα βασικά σημεία επί των οποίων αρθρώνεται το παρόν κείμενο (διατυπωμένα υπό μορφή ερωτοαπαντήσεων) είναι τα εξής:

Με ποιο έναυσμα συντάχθηκε το κείμενο;

Την κρίση στις σχέσεις μεταξύ κύκλων της πολιτικής και κύκλων της επικοινωνιακής εξουσίας, που παρατηρείται κατά το τελευταίο χρονικό διάστημα.

Γιατί;

Γιατί, αν και ασαφής ως προς τους όρους που την περιγράφουν,  είναι έντονη και κατά τη γνώμη μας ενδεικτική μιας σειράς σημαντικών μεταβολών ευρύτερης σημασίας.

Υπάρχει γενικότερο ενδιαφέρον για το θέμα;

Ναι, τόσο σε εθνικό όσο και σε διεθνές πεδίο, ιδιαίτερα στις χώρες όπου είναι ήδη αισθητές οι συνέπειες και οι παρενέργειες της ισχύουσας παγκοσμιοποιητικής πολιτικής.

Πρόκειται για μια καινοφανή κατάσταση ή για ένα φαινόμενο που έχει επανεμφανιστεί στο παρελθόν, έστω υπό διαφορετικούς όρους;

Θα υποστηρίξουμε ότι, έστω και εάν παρατηρούνται ανέκαθεν τάσεις αυτονόμησης της γενικώς επικοινωνιακής από την καθαυτό πολιτική εξουσία, η σημερινή κατάσταση ρήξης οφείλεται σε έναν νέο συνδυασμό πρωτογενών παραγόντων.

Έχουν εντοπιστεί αυτοί οι παράγοντες;

 Εν πολλοίς, ναι. Εκείνο που διαφέρει είναι η σημασία που τους αποδίδεται από τους διάφορους μελετητές. Επίσης, διαπιστώνεται μια ευρέως διαδεδομένη τάση, ορισμένοι από αυτούς τους παράγοντες να θεωρούνται ως πλέον οριστικά δεδομένοι και άνευ προσεχών εναλλακτικών διαφοροποιήσεων. Πρόκειται για το ρεύμα που καταλήγει στο να διατυπώνει απόψεις περί του τέλους της ιστορίας. [1] 

Ποιοι είναι οι παράγοντες των οποίων οι επιπτώσεις και οι παρενέργειες, σύμφωνα με το παρόν κείμενο, θα πρέπει να εξεταστούν εκτενέστερα;

Οι ισχύουσες διαδικασίες παγκοσμιοποίησης και ο ρόλος των ιδιωτών σε αυτές. Κυρίως οι λόγοι για τους οποίους οι ιδιώτες κατά την τρέχουσα περίοδο επελαύνουν. Επίσης, θα πρέπει να εξεταστεί αναλυτικότερα η πορεία και η σημερινή σύνθεση των ομάδων που ασκούν επικοινωνιακή εξουσία. 

Ποιοι είναι αυτοί οι ιδιώτες; Μια άλλη λέξη για να αποκαλέσει κανείς τους καπιταλιστές;

Όχι ακριβώς. Οι καπιταλιστές δεν στράφηκαν ανέκαθεν κατά του κράτους. Το αντίθετο, υπήρξαν οι συνδημιουργοί (μαζί με ποικίλους κοινοτιστές της νεωτερικής επικοινωνιακής εξουσίας) του νεότερου εθνικού κράτους. Ο εμπορικός και ο βιομηχανικός καπιταλισμός αξιοποίησαν και συχνά καταχράστηκαν τις οργανωτικές ιδιότητες της πολιτείας. Ωστόσο, υπήρξαν πάντοτε κάποιοι ακραίοι αντικοινοτικοί, ατομικιστές ιδιώτες, εχθροί της πολιτείας και της ένταξης της πολιτικής στα πολιτειακά πλαίσια, οι οποίοι όμως, σπάνια έγιναν τόσο ισχυροί ώστε να μπορέσουν να απειλήσουν την οργανωμένη πολιτεία και τις κοινωνικές της λειτουργίες. 

Υπέρ ποιας βασικής ερμηνευτικής υπόθεσης συνηγορεί η παρούσα εργασία;

Ότι η κρίση που βιώνουμε σήμερα μεταξύ πολιτικής και επικοινωνιακής   εξουσίας, η οποία συνηθέστερα γίνεται αντιληπτή ως ένταση και διαμάχη μεταξύ πολιτικών και δημοσιογράφων, εντάσσεται στην ουσία σε μια γενικότερη κοινωνική και πολιτική κρίση, που οφείλεται με τη σειρά της στην δημιουργία μιας νέας αντιπαράθεσης. Από τη μία πλευρά παρατάσσονται οι όλο και ισχυρότερες ιδιωτικές δυνάμεις και από την άλλη ό,τι εξακολουθεί να αντιστέκεται από την οργανωμένη κατά τα νεωτερικά πρότυπα πολιτεία, δηλαδή άνθρωποι και θεσμοί νοούμενοι ως θεματοφύλακες του δημοσίου συμφέροντος. Η αντιπαράθεση έχει επίσης τα κλασικά χαρακτηριστικά μιας ακόμη σύγκρουσης μεταξύ ατομισμού και κοινοτισμού.

Γιατί οι ιδιώτες παρουσιάζονται ξαφνικά τόσο ισχυροί;

Γιατί χάρη σε μια σειρά ιστορικών συγκυριών κατάφεραν να ιδιοποιηθούν δύο βασικά πράγματα:

Πρώτον, τη δυνατότητα χειρισμού μεγάλων ποσοτήτων – πληθυσμών (μέσω της απομνημόνευσης και του χειρισμού όλο και μεγαλύτερου πλήθους πληροφοριών, ευχέρεια που παρέχεται από τους υπολογιστές νέας τεχνολογίας).

Αυτή η ιδιοποίηση τους επιτρέπει να μην έχουν  πλέον ανάγκη τις οργανωτικές διαχειριστικές γραφειοκρατίες, άρα στην ουσία να μη χρειάζονται το ισχυρό οργανώνον κράτος (σήμερα ένας φορητός υπολογιστής μπορεί να κάνει τη δουλειά ολόκληρης της Ναπολεόντειας γραφειοκρατίας σε λιγότερο χρόνο).

Δεύτερον, ένα σημαντικό υποκατάστατο της πάλαι ποτέ επικοινωνιακά πανίσχυρης εκκλησίας: τα ΜΜΕ και ιδίως τα ηλεκτρονικά. Τα νέα μέσα φάνηκαν ικανά να υποκαταστήσουν τις εκκλησίες σε πολλές από τις παλιές συλλογικές κοινωνικοποιητικές, επικοινωνιακές τους λειτουργίες[2].Έτσι οι ιδιώτες αισθάνονται ισχυρότεροι από το παραδοσιακό νεωτερικό κράτος, το οποίο καταλήγει να (τους) είναι ενοχλητικό υπό την φορολογούσα, δασμολογούσα, ελεγκτική, διαιτητική και (με προτεραιότητα)  κοινωνικώς εξισορροπούσα ιδιότητά του.

Επομένως, η κρίση δεν είναι τόσο μεταξύ πολιτικών και δημοσιογράφων, όσο μεταξύ ισχυρών ιδιωτικών συμφερόντων που αμφισβητούν την νεωτερική κρατική οργάνωση  (ιδιωτών) από τη μία πλευρά και των (έστω κατά παράδοση ή έστω κατά ισχύουσα ακόμη σύμβαση) εκφραστών της δημόσιας αντίληψης, από την άλλη.

Η διχοτόμηση αυτή σχετίζεται άμεσα και με τους άλλους προεξάρχοντες δυϊσμούς της τρέχουσας περιόδου: παρεμβατισμός – νεοφιλελευθερισμός, κοινοτισμός – ατομικισμός, μοντερνισμός – μεταμοντερνισμός. Βέβαια αυτό δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχουν δημοσιογράφοι που να διεκδικούν την εκφραστική τους αυτονομία ή ότι εξέλειψαν οι επικοινωνητές που να εξακολουθούν να στηρίζουν νεωτερικές ή ακόμη και αρχαϊκές θεωρήσεις, ούτε πως δεν υπάρχουν πολιτικοί, (κάθε άλλο) που να μην έχουν ήδη ενδώσει στις πολιτικές των ιδιωτών.Σε κάθε περίπτωση, γίνεται όλο και πιο ορατή η ανάγκη να διερευνηθούν εκτενέστερα οι μορφές με τις οποίες παρουσιάζεται σήμερα η επικοινωνιακή εξουσία.

Έχει υπάρξει άλλη ιστορική περίοδος κατά την οποία οι ιδιώτες να παρουσιάζονται τόσο ισχυροί; 

Ναι, χαρακτηριστική  όσον αφορά την αυξημένη  δύναμη των ιδιωτών υπήρξε η μεσαιωνική περίοδος στον δυτικό κόσμο. Και τότε είχαν καταφέρει, χάρη σε μια σειρά ιστορικών συγκυριών, να ιδιοποιηθούν τη βασική οικονομική λειτουργία της περιόδου (που δεν ήταν η «νέα οικονομία», αλλά η γεωργική εκμετάλλευση του εδάφους  -οι άλλες οικονομικές λειτουργίες είχαν συγκυριακά υποβαθμιστεί), και τότε είχαν επιτύχει, αν όχι τον έλεγχο, τουλάχιστον έναν αμοιβαία επωφελή συνεταιρισμό με  την κεντρική επικοινωνιακή δύναμη της εποχής, την καθολική εκκλησία. Η σχέση στηρίχτηκε και μακροημέρευσε, μεταξύ άλλων, χάρη σε ένα σύστημα κληρονομικής διανομής των αξιωμάτων (ο πρωτότοκος γιος φεουδάρχης, ο δευτερότοκος καρδινάλιος ή επίσκοπος).

Είναι αυτή η μόνη αξιοπρόσεκτη ομοιότητα ανάμεσα στις σημερινές τάσεις και την μεσαιωνική συγκυρία;

Οχι. Πέρα από τη συμβολική ομοιότητα μεταξύ των θυρεών και των κατατεθέντων εμπορικών σημάτων, τώρα όπως και τότε η εδαφικότητα ως σημείο αναφοράς υποχωρεί: τότε προς όφελος αναθέσεων, συμβάσεων και συμφωνιών που ανεξαρτητοποιούσαν το φεουδάρχη από τη συγκεκριμένη γη που διοικούσε, ενώ σήμερα η επίθεση στην εδαφικότητα εντάσσεται στο πλαίσιο της κατεδάφισης του νεωτερικού εθνικού κράτους.  

Επίσης συνέπεσε και ενδεχομένως ευνόησε τις εξελίξεις, το γεγονός ότι τότε, όπως και τώρα, ο «παγκόσμιος» διαθέσιμος χώρος έμοιαζε περιορισμένος, τότε από απροσπέλαστους ωκεανούς και ερήμους, σήμερα από ένα απροσπέλαστο (επί του παρόντος) αστρικό διάστημα.   Και στις δύο περιπτώσεις η επικοινωνιακή εξουσία μπόρεσε να δημιουργήσει και να χειριστεί ένα φαντασιακό υποκατάστατο του χώρου, τότε το υπερπέραν, τώρα το χώρο της αποκαλούμενης εικονικής πραγματικότητας.

Η διαπίστωση αυτών των ομοιοτήτων έχει κάποια συγκεκριμένη επίπτωση στην κατανόηση της σημερινής κατάστασης;

Θα μπορούσε ίσως να μας βοηθήσει να κατανοήσουμε ότι, παρά τις συχνές δηλώσεις των μεταμοντέρνων νεοφιλελεύθερων παγκοσμιοποιητών πως ο κύριος στόχος των καταιγιστικών αλλαγών που προτείνουν και που υλοποιούν είναι οι αρχαϊκές επιβιώσεις, αντίθετα, ενδέχεται ο στόχος να μην είναι άλλος από τον (μεταμεσαιωνικό) μοντερνισμό.

Είναι δυνατό και επιτρεπόμενο να μιλάει κανείς, έστω mutatis mutandis,  για ιστορικές αντιστοιχίες και να κάνει συγκρίσεις με φαινόμενα του απώτατου παρελθόντος, όταν ζούμε σε μια εποχή που μοιάζει να φετιχοποιεί την (κάποτε προς αποκλειστική χρήση των ενιστάμενων και των καταπιεσμένων) ιδέα της προόδου και που λατρεύει, με καθεστωτικό πλέον τρόπο, την καινοτομία;

Ναι, αν αποδεχθεί απόψεις όπως αυτές που διατυπώνει ο Regis Debray,  σύμφωνα με τις οποίες η πρόοδος είναι υπαρκτή και ουσιαστικά μη αντιστρέψιμη στις σχέσεις του ανθρώπου με τα πράγματα (διαρκώς αυξανόμενη γνώση του φυσικού κόσμου), όχι όμως και στις σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων, τομέα όπου είναι δυνατές παλινδρομήσεις, εμμονές και επανεμφανίσεις.

Η ελληνική εκδοχή της προκείμενης κρίσης παρουσιάζει αξιοπρόσεκτες ιδιομορφίες;

Αν και οι καθοριστικοί παράγοντες της κρίσης είναι διεθνούς χαρακτήρα, η ελληνική περίπτωση παρουσιάζει όντως αξιοπρόσεκτες ιδιαιτερότητες, χάρη στις ιδιομορφίες του κοινωνικού και του πολιτισμικού περιβάλλοντος μέσα στο οποίο εκδηλώνονται οι αλλαγές.   

Βασίλης Νόττας

Περίοδος εξετάσεων στο πανεπιστήμιο.

Διπλή.

Πέρσι αγώνας,  φέτος αξιολόγηση.

Μπόλικη, Διπλής όψεως. Δύο σε ένα.

Εξετάσεις για όλους. Και Σεπτέμβρης, και Οκτώβρης.

Και με πυρκαγιές, και με εκλογές, και με αναζήτηση αρχηγών και λοιπών διεκδικητών εξουσίας (για το καλό μας -εννοείται).

Είπα: Πρώτα θα βάλω σε τάξη τα πράγματά μου πάνω και γύρω από το γραφείο και μετά με άνεση, με ηρεμία, με το πάσο μου, άνευ αγχών και έξωθεν πιέσεων θα φορτώσω το ιστολογοφόρο μου και θα το εξαπολύσω και πάλι να κόψει βόλτες στις κυβερνοθάλασσες,  να αλιεύσει απόψεις και να ανταλλάξει σχόλια.

Είπα. Αλλά δε μού ’κατσε!

Στο γραφείο είναι αυτονόητο ότι δε βάζει χέρι κανείς, ούτε εγώ ο ίδιος, αν δεν αισθανθώ πνευματικά έτοιμος. Το γραφείο αντιπροσωπεύει τις εύθραυστες ισορροπίες τις χωρικής και χρονικής ιεράρχησης των τρεχούμενων.

Στη μία γωνία καραδοκούν τα γραπτά της τελευταίας φουρνιάς, ανήσυχα μπας και έχει γίνει κανένα λάθος καταχώρησης, έτοιμα για ξαναϊδώματα και επαληθεύσεις. Στη άλλη, απέναντι, εργασίες διορθωμένες και αδιόρθωτες περιμένουν κι αυτές ανυπόμονα ψύχραιμες εκτιμήσεις και αιτιολογημένες διορθώσεις.

Στο μεσοδιάστημα φύλλα γραμμένα, φύλλα άγραφα (τα πιο αισιόδοξα), μολύβια μηχανικά, μολύβια αμήχανα, μολύβια παλιάς συρτής τεχνολογίας, μολύβια χρωματιστά και μολύβια άχρωμα, στυλό μαύρα, μπλέ και κόκκινα, μαρκαδόροι υπογραμμιστικοί και μαρκαδόροι με άποψη, γόμες λαστιχένιες, γόμες κολλητικές, διορθωτήρες συγχωρητικοί, ξύστρες αιχμηρές, συρραπτήρες καταγεγραμμένων ιδεών, διακορευτές αδέσποτων σελίδων (οι πιο ζόρικοι), σημειωματάρια οργανωμένα, σημειώσεις σκόρπιες, σημειώσεις χύμα, σημειώσεις  ασημείωτες (οι πιο ευρηματικές), χαρτονάκια, χαρτάκια, συνδετήρες, πινέζες, ένα ψαλίδι που κόβει, δύο στη σύνταξη, αλλά όμορφα, ένα ξεσκονιστήρι σε μορφή πινέλου (ξεμαλλιασμένο), δύο πίστες για ποντίκια (κυβερνητικά), και βέβαια, στη μέση, επιβλέπουσα και πανθ’ορούσα, η οθόνη του Μεγάλου Ατίθασου, παρέα με το απαραίτητο πληκτρολόγιο, το όλον μέσα σε ένα χαμό από αλληλοκαλυπτόμενα όσο και διαπλεκόμενα καλώδια, και, ακόμη, μέσα στο αδιαχώρητο, ως δια μαγείας, λίγος χώρος για τον Μικρό, τον Φορητό, που πάει κι έρχεται βιαστικός και ευέλικτος.

Σας περιγράφω τη κατάσταση για να καταλάβετε γιατί είπα: πρώτα λίγη τάξη στο γραφείο και μετά  δικτυακή επικοινωνία κατά το δοκούν.

Αλλά δε μου φτούρησε. [Το γραφείο παραμένει ως έχει, οι τελευταίες εξετάσεις είναι τη Δευτέρα 15 (¨κοινωνική ιστορία της μαζικής επικοινωνίας¨-αυτές που μετακινήθηκαν γιατί έπεφταν την επόμενη των εκλογών].

Έτσι άλλαξα ιδέα κι έκλεψα λίγο χρόνο (και χώρο) για το παρόν σημείωμα.

Ήθελα να ευχαριστήσω την Αννα Σήλια και τον Στράτο που μου άφησαν σημειώματα, τον Μήτσο, που την καταβρήκε με τη «γυναίκα τανάλια», και τους φοιτητές που έστειλαν σχόλια αυτό το τελευταίο διάστημα.

Τα λέμε…

Β.Ν.             

Το ΠΑΣΟΚ οδεύει προς εκλογή νέου ηγέτη, κι  εγώ θυμήθηκα, και λέω να σας διηγηθώ, μια μικρή προσωπική εμπειρία που συνέβη πριν τέσσερα περίπου χρόνια, όταν είχαμε την πρώτη πανηγυρική εφαρμογή «αμεσο-δημοκρατικής εκλογής αρχηγού», όπως τουλάχιστον τη νοούσε η τότε ηγεσία του κινήματος.

Όντας ενεργό μέλος παλιότερα, ήμουν ήδη την εποχή εκείνη ξεκομμένος από την κομματική ζωή.

Έβλεπα ότι τα παλιά οράματα πνίγονταν μέσα σ ’ένα κύμα βολεμένου πραγματισμού που κατακυρίευε την οργάνωση, τον τόπο και πολύ περισσότερο το χώρο της δουλειάς μου (στο πανεπιστήμιο).  

Αλλά δεν ήταν μόνο που εγώ αισθανόμουν κάθε μέρα και πιο απογοητευμένος, ήταν και που επί περίπου μια δεκαετία εκκρεμούσε η μετακίνηση (που είχα ζητήσει) από την κλαδική των μηχανικών στην οργάνωση του πανεπιστημίου (με τους μηχανικούς είχα ζήσει περιόδους δημιουργικής πολιτικής έξαρσης, αλλά στο μεταξύ είχα αλλάξει κύρια απασχόληση και μου φάνηκε εύλογο να δρω πολιτικά στο χώρο της νέας μου δουλειάς). 

Όμως λογάριαζα χωρίς τη ανερμάτιστη κομματική γραφειοκρατία ή τις διάφορες (όσο και αδιαφανείς) σκοπιμότητές της. Το αποτέλεσμα ήταν ότι η μετακίνηση τρενάριζε, ενώ με θυμόντουσαν μόνο στις αρχαιρεσίες των μηχανικών ή των πανεπιστημιακών και με ξεχνούσαν στις κομματικές διεργασίες, έως ότου τις κατάργησαν, και αυτές, ολωσδιόλου.

Ας είναι.

Έτσι φτάσαμε στο τέλος της εποχής Σημίτη, στην «παράδοση του δαχτυλιδιού», και στην απόπειρα νομιμοποίησης της νέας ηγεσίας μέσω μιας θεαματικής κινητοποίησης των μελών και των φίλων.

Εμένα, η όλη ιστορία μου φάνηκε αστεία και έτσι δημοσίευσα στην εφημερίδα ¨Μακεδονία¨ το σχόλιο που σας παραθέτω αμέσως παρακάτω: 

¨Μακεδονία¨ Τετάρτη 11 Φεβρουαρίου 2004

Πώς  (επιτέλους)  ανακηρύχθηκα  αρχηγός  της  οικογενείας μου

Κι εγώ, όπως και πολλοί άλλοι της γενιάς μου, δεν πρόλαβα.

Είτε το ήθελα πολύ, είτε δεν είχα νοιώσει την ανάγκη ως αδήριτη, γεγονός είναι πάντως ότι δεν πρόλαβα.

Στο παρελθόν άλλοι το είχαν κατορθώσει!

Πολλοί! Με γενική συναίνεση, δια νόμου, χωρίς ιστορίες και αντιρρήσεις.

Όλοι σχεδόν οι αρσενικοί πριν από τη γενιά μου, από καταβολής ιστορίας δηλαδή, σχεδόν όλοι είχαν διατελέσει αρχηγοί οικογενείας.

Ως και ο πατέρας μου, αν και αυτός κάποιες ενστάσεις χρειάστηκε να τις αντιμετωπίσει. Για τον παππού και τους προγενέστερους ούτε συζήτηση!

Αρχηγοί με κύρος, ακολούθους και αυλή (με πηγάδι)!

Εγώ πάλι έπεσα σε εποχή μετασχηματισμών, αλλαγών και μεταλλάξεων και το θέμα δεν πρόλαβε καν να τεθεί.

Γνώρισα τη γυναίκα μου μέσα στα καπνογόνα του ευρωπαϊκού ’68. Μεγάλη τότε η κουβέντα για εξίσωση, για δημοκρατία, για συμμετοχή, τίποτα για αρχηγούς, έστω οικογενειακούς και οικόσιτους.

Όταν αργότερα διαμορφωθήκαμε σε (τριμελή) οικογένεια, και πάλι προέκυψε πιο σημαντικό το να περάσει κανείς αυτό που νόμιζε σωστό (πράγμα όχι εύκολο) παρά να διεκδικήσει να τον ανακηρύξουν αρχηγό.

Εξ άλλου όλα τα μέλη ήξεραν να επικαλούνται τις δημοκρατικές διαδικασίες. Άλλωστε τι μάθαμε τόσα χρόνια αντιχουντικοί και τι διδάξαμε το παιδί μας; Ότι η δημοκρατία είναι ένα λειτουργικό σύστημα που βοηθά στο να ληφθούν αποφάσεις. Πως δικαιώνει και πως δικαιώνεται.

Εγώ, η σύζυγος και ο γιος, λοιπόν, πλειοψηφίες εναλλασσόμενες (τι να πρωτοκάνεις με ένα 33,3%) σε εγρήγορση διαρκή, και εμένα να μου βγαίνει δύσκολο να διεκδικήσω την πατροπαράδοτη, πανηγυρική και (όσο γίνεται) πιο μόνιμη αρχηγία.

Όλα έδειχναν ότι θα ήμουν καταδικασμένος να μη ζήσω (ούτε εξ αντανακλάσεως, ούτε με την τήρηση των δημοκρατικών διαδικασιών) την περιπόθητη αίγλη, το ευγενές αίσθημα, τη σώφρονα ευθύνη και τη δημοκρατική ευεξία του να είσαι αρχηγός αυτής της μικρής μεν, πλην όμως σημαντικής κοινωνικής ομάδας.

Ώσπου άκουσα να μιλούν για τη σύγχρονη, μεταμοντέρνα εκδοχή της συμμετοχικής δημοκρατίας.

Εδώ που τα λέμε, περί συμμετοχής ήξερα. Τι στην ευχή ’68 είχα ζήσει!

Δεν ήξερα όμως ότι η έννοια μπορούσε να αναπλαστεί, να διασταλεί και να αποδώσει καρπούς την Τρίτη Χιλιετία.

Όταν το ’μαθα, αποφάσισα να περάσω στη δράση!

Ο νέος παράγων που με βοήθησε να ξεπεράσω το εξουσιαστικό μου τέλμα ήταν η έννοια του ¨φίλου¨. Πράγματι (ευτυχώς) η οικογένειά μου δεν είχε μόνο μέλη. Είχε και φίλους! Φίλους που την εγκρίνανε, που την τιμούσαν με επισκέψεις, που συμμετείχαν σε μακαρονάδες και οικογενειακές χαρτοπαιξίες.

Η νέα συμμετοχική αντίληψη μου επέβαλε να μην τους στερήσω το δικαίωμα ψήφου. Τουλάχιστον σε θέματα που (εγώ) έκρινα ότι ήταν συμμετοχικώς ωφέλιμα.

Την περασμένη Κυριακή, λοιπόν, τους κάλεσα να εκφραστούν ελεύθερα, αυτοπροσώπως, τηλεφωνικά, με φαξ, με τέλεξ και βεβαίως με ι-μέιλ πάνω στο επίμαχο θέμα: «Τι θα λέγατε αν γινόμουν ο αρχηγός της οικογενείας μου;».

Πιο μπροστά είχα φροντίσει να τους υποσχεθώ ότι οι γαστρονομικές παροχές σε επίπεδο παρέας όχι μόνο θα συνεχίζονταν αλλά και θα επαυξάνονταν!

Την πεθερά μου, που μπορεί να μην είναι αρκετά μεταμοντέρνα ώστε να καταλαβαίνει πλήρως τα επιτεύγματα της σύγχρονης πολιτικής επικοινωνίας, αλλά που έχει κάποιες υγιείς παραδοσιακές απόψεις για την οικογενειακή ιεραρχία, τη διόρισα επικεφαλής της (μονομελούς) εφορευτικής επιτροπής.

Το βράδυ έκανα την καταμέτρηση.

Έπιασα φοβερά ποσοστά!

«Αυτονόητο!», «Φυσικό!», «Έμπαινε μεγάλε!» έλεγαν μερικές από τις πιο χαρακτηριστικές ψήφους.

ΥΓ, Η γυναίκα μου έχει κάποιες ενστάσεις για τις διαδικασίες, αλλά της εξήγησα ότι πρέπει να εκσυγχρονιστεί, γιατί ο κόσμος άλλαξε και η οικονομοτεχνική προοπτική των νέων καιρών θα την αφήσει εκτός εξελίξεων. 

****

Εγώ έγραψα τότε τα παραπάνω και ο νοών νοείτω.

Και φυσικά, (παρά τα παράπονα της πεθεράς μου), δεν έλαβα μέρος στην αστεία αυτή διαδικασία εκλογής πολιτικού αρχηγού, χωρίς αντίπαλο και χωρίς καθορισμένο εκλογικό σώμα.

Για αυτό και μου προξένησε μάλλον έκπληξη, όταν λίγο καιρό μετά, το τηλέφωνο χτύπησε και μια άγνωστη νεανική γυναικεία φωνή με προσκάλεσε στο συνέδριο του ΠΑΣΟΚ.

Και όχι μόνον εξεπλάγην, αλλά επί πλέον είχα μία πιο εξειδικευμένη απορία: Πού με βρήκανε; Πού με είχαν τελικά καταχωνιασμένο;

Στους αρχιτέκτονες μηχανικούς;  στους κοινωνιολόγους; στους πανεπιστημιακούς;

Αν και δε περίμενα απάντηση από την άγνωστη νεανική γυναικεία φωνή, το διατύπωσα το ερώτημα. 

Και είχα την απάντηση άμεσα:

«Μα από τον κατάλογο εκείνων που ψήφισαν τον Πρόεδρο…» 

Έμεινα κόκαλο! 

ΥΓ Σπουδαία τα λάχανα θα μου πείτε… Και θα ’χετε δίκιο. Άλλωστε οι θλιβερές μικροϊστορίες σαν την παραπάνω δεν είναι ότι με πτοούν. Αντίθετα, αισθάνομαι και πάλι τη διάθεση να εκφραστώ πολιτικά. Επιτέλους, και πάλι στο ΠΑΣΟΚ ένα υγιές ψυχόδραμα. Όπως παλιά.

Θα τα ξαναπούμε σύντομα.

Βασίλης Νόττας    

(Εκτελούνται εργασίες αποσυμφόρησης της Αρχικής Σελίδας)

Το αφήγημα ¨το διαβατήριο¨ θα το βρείτε κάνοντας «κλικ» δίπλα, στη στήλη ¨Σελίδες¨ υπό τον τίτλο Vivere pericolosamente.

Εδώ παραμένουν τα μέχρι στιγμής σχόλια. 

Το κείμενο μετακόμισε εδώ δίπλα, στη στήλη ¨Σελίδες¨.

Θα το βρείτε κάνοντας ¨κλικ¨ στον τίτλο ¨μη πετάς τη μπουκιά σου¨.

Εικόνα πρώτη

Eκείνο ήταν ένα μεγάλο ξύλινο κουτί που ακουμπούσε στο πάτωμα και με ξεπερνούσε στο μπόι. Το καπάκι του άνοιγε από τη μια πλευρά, σαν το σεντούκι με τις μπατανίες και από κάτω ήταν ο στρογγυλός βελούδινος δίσκος και το γυαλιστερό ασημί μπράτσο με τη βελόνα.

Αυτό, το πάνω μέρος, λεγότανε γραμμόφωνο και χρειαζότανε πλάκες.

Η κοιλιά του κουτιού ήταν σκεπασμένη μ΄ ένα χοντρό πανί. Είχε ακόμη  ένα γαλαζωπό μάτι που άλλοτε έφεγγε πολύ και άλλοτε λίγο,  ένα φωτεινό παραλληλόγραμμο γεμάτο  ακαταλαβίστικα γράμματα όπου σερνόταν μια κάθετη γραμμή και τρία κουμπιά που δεν πατιόντουσαν, αλλά τα γύριζες δεξιά και αριστερά. Αυτό το υπόλοιπο το έλεγαν ραδιόφωνο και όλο μαζί το λέγαμε ραδιοπικάπ.

Εγώ τότε ήμουν μικρός, αλλά δεν τα έχαβα και όλα.  Δεν έχαβα, να πούμε, ότι αυτό ήταν ένα μαγικό κουτί που, από μόνο του, άμα ήθελε μιλούσε κι άμα ήθελε τραγουδούσε ή έπαιζε μουσική! Και μάλιστα, άλλοτε με φωνή άντρα, άλλοτε με φωνή γυναίκας,  άλλοτε με φωνή παιδιού κι άλλοτε με φωνή χορωδίας! 

Εγώ ήμουν γεννημένος στα μισά του εικοστού αιώνα, που πάει να πει γεννημένος ορθολογιστής και με τον ένα ή τον άλλο τρόπο έφτιαχνα μια εξήγηση για όλα:

Ήμουνα λοιπόν σίγουρος ότι το κουτί δεν μπορούσε να πάρει δικές του πρωτοβουλίες ενάντια στη στοιχειώδη αιτιοκρατία!

Απλούστατα εκεί μέσα κρυβόταν ένας νάνος-μάγος! Άλλοτε μόνος κι άλλοτε με την παρέα του! Ο χώρος ήταν αρκετός. Θα χώραγα κι εγώ εκεί μέσα, τόσος που ήμουνα τότε.  Μάλιστα μια φορά προσπάθησα να τραβήξω το κουτί από τον τοίχο και να τρυπώσω μέσα από την πίσω μεριά, που υποπτευόμουνα πως είναι ανοιχτή και όπου αχνόφεγγαν περίεργες λάμψεις.

Αλλά έφαγα ένα τράβηγμα αυτιού που το θυμάμαι ακόμα!

Εικόνα δεύτερη

Το θέμα ήταν να μάθεις τα χούγια του Μάγου.

Ότι ήταν κυκλοθυμικός. Με τις μέρες του.

Έτσι, κατάφερνες να προβλέψεις πότε θα σου απάγγειλε αρχαία τραγωδία και πότε θα σου παίζε λαϊκά ή χορευτική μουσική.

Την Κυριακή, για παράδειγμα, μετά τις πρωινές πόλκες και τα βαλσάκια για να μας φτιάχνει το κέφι, το ΄ριχνε στις ψαλμωδίες.  Ύστερα έπαιζε συμφωνική μουσική και έπρεπε εμείς οι μικροί να κάνουμε ησυχία. Μετά, την ώρα περίπου που μας ξαναστέλνανε στο φούρνο, αυτήν τη φορά για να πάρουμε πίσω το ταψί με το φαί ψημένο, άρχιζε το «θέατρο στο μικρόφωνο».

Εγώ φαίνεται ότι παρακολουθούσα με υπερβολικό ζήλο όλα τα «έργα».  Το θέατρο της Τετάρτης και το θέατρο της Κυριακής δύσκολα τα ΄χανα. Και έτσι, σε συνέπεια με τις παιδαγωγικές μεθόδους της εποχής, σε μια φάση μου τα ΄χαν απαγορέψει όλα τα θέατρα. Είχα θυμώσει τόσο, όσο τότε που μου κάψανε τους «Μικρούς Ήρωες» και τους «Ταρζάν Γκαούρ» (ένα μπαούλο γεμάτο). Αν θυμάμαι καλά, είπαν ότι τα «αλί» και τα «ουαί», καθώς και τα υποβλητικά ηχητικά εφέ τρομάζουν τα παιδιά και τα κάνουν να βλέπουν εφιάλτες.

Που να ΄ξεραν τι είχαν να δουν τα μάτια των επόμενων γενιών πιτσιρικάδων!

(Εμένα πάντως, στις αρχαίες τραγωδίες δε με τρόμαζαν τόσο οι κραυγές και τα ταμπούρλα, όσο που οι ήρωες δεν κατάφερναν να τα βγάλουν πέρα ούτε με τους θεούς ούτε με τις συμπτώσεις.  Και αφού, τους είχαν που τους είχαν τους μάντεις και τους οιωνούς, γιατί δεν τους λογάριαζαν καθόλου, αλλά πήγαιναν κατ΄ ευθείαν και έκαναν τα ανάποδα από αυτά που τους είχαν συμβουλεύσει;  Μετά, έλεγα εγώ, καλά να πάθουν αυτά που πάθαιναν και δεν έπρεπε να αγκομαχάνε και να ζητάνε τα ρέστα…)

 Όμως ο μάγος, παρά τα δράματα και τα άλλα τραγικά που ξεφούρνιζε τακτικά, κατά βάθος ήταν γλετζές και του άρεσαν οι γιορτές και τα πάρτι.

Εκείνο τον καιρό στα σπίτια, και στα πιο φτωχά, γίνονταν συχνά γλέντια και πάρτι. Στα πάρτι διασκέδαζαν οι πιο νέοι και στα γλέντια διασκέδαζε όλο το σόι, ακόμη και οι παππούδες και οι γιαγιάδες.

Τότε έπιανε δουλειά ολόκληρο το κουτί.

Άμα υπήρχαν πλάκες δούλευε  το γραμμόφωνο. Άμα δεν είχε, ή ήταν λίγες, τη μουσική έπρεπε να τη αναλάβει ο νάνος μάγος του ραδιοφώνου. Άμα κι αυτός δεν είχε όρεξη για μουσική αλλά έπιανε τα πολιτικά και τη μουρμούρα, τότε τον έκλειναν και αναλάμβαναν οι καλλίφωνοι της παρέας.

Βλέπεις, τότε, το κοινό ήξερε να προσαρμοστεί και δεν είχε ανάγκη από ντισκ τζόκευ και άλλους καβαλάρηδες.

Ο Μάγος δεν ήταν όποιος κι όποιος. Μερικές φορές έλεγε πράγματα μυστικά που δεν έκανε να τα ακούσουν όλοι. Και μάλιστα δεν τα ΄λεγε πολύ καθαρά, αλλά γεμάτα παράσιτα.  Τότε οι μεγάλοι κάθονταν γύρω του, με το αυτί στο πανί της κοιλιάς του κουτιού και γύριζαν με μανία τη βελόνα στο παραθυράκι με τα γράμματα, μπας και τον καλοπιάσουν και τα πει πιο ξεκάθαρα.  Οι γυναίκες μάλιστα φοβόντουσαν λιγάκι. 

Φαίνεται ότι το χούι της μυστικής ακρόασης τους είχε μείνει από τον καιρό της κατοχής, τότε που το κουτί το είχαν κρύψει στο υπόγειο και είχαν παραδώσει στους γερμανούς ένα άλλο, μικρό και παλιό, που ήταν και χαλασμένο και δεν έπαιζε. Ίσως πάλι, έχοντας αίσθηση της κυκλικότητας της ιστορίας να μάντευαν ότι η ικανότητα να ψαρεύεις τα νέα σε ξένα νερά και στα βραχέα κύματα,  θα τους χρειαζόταν και πάλι σύντομα. Όμως, μπορεί και να έφταιγε που στις κανονικές εκπομπές, τις καθαρές και χωρίς παράσιτα του Εθνικού Ιδρύματος και του Ραδιοφωνικού Σταθμού Ενόπλων Δυνάμεων Ελλάδος,  δεν τους τα λέγανε και τόσο καλά, γιατί οι μεγάλοι τ΄ ακούγανε και βρίζανε κάτω από τα μουστάκια τους.

 Αλλά ήταν και κάτι νύχτες που ξενυχτούσαμε φανερά, όλοι, με το αυτί κολλημένο απάνω του. Ήταν οι νύχτες των εκλογών.  Εκείνες τις νύχτες ήμασταν όλοι, μικροί μεγάλοι, εξοπλισμένοι με μολύβια και χαρτιά (οι πίσω μεριές από αχρησιμοποίητα ψηφοδέλτια χωρισμένες σε κολώνες), με υπομονή (ξέραμε ότι πρώτα θα ακούσουμε όλα τα αποτελέσματα που ήταν εναντίον μας), και, συνήθως, ψυχολογικά προετοιμασμένοι για το χειρότερο (που συνήθως και εσυντελείτο.)

Εικόνα τρίτη

Εγώ στο μεταξύ μεγάλωνα και άρχισα να καταλαβαίνω κάτι λίγα από λυχνίες, καλώδια και ερτζιανά. (Εγώ μεγάλωνα αλλά ο μάγος γινόταν όλο και πιο μικρός. Τώρα φορούσε τρανζίστορ και μπαταρίες και χωρούσε σε κουτάκια μεγέθους «Άρωμα Κεράνης»). Όμως οι σχέσεις μου με τον πρώτο νάνο μάγο, τον ακίνητο στο σαλόνι του σπιτιού  παράμεναν αρκετά καλές. Τουλάχιστον αν κρίνω από το ότι ανταποκρινόταν θετικά στα σκουντήματα και στις φιλικές κατραπακιές που του έριχνα όταν άρχιζε να κάνει νάζια και διακοπές και λόξυγκες.

Έτσι είχα αποκτήσει τη φήμη του ραδιοφωνικού διορθωτή και με φώναζαν, ιδιαίτερα οι γιαγιάδες, άμα πάθαινε τίποτα η εκπομπή, προπαντός την ώρα που έπαιζε το «ημερολόγιο ενός θυρωρού» ή την «πικρή μικρή μου αγάπη».

Εμένα εκείνη την εποχή τα γούστα μου είχαν ελαφρά διαφοροποιηθεί και ανάμεσα στ΄ άλλα είχα ανακαλύψει τις απογευματινές μουσικές εκπομπές του αμερικάνικου σταθμού του «Ελληνικού».   

Βέβαια, η ακρόαση ερχόταν λιγάκι οδυνηρή για τα αγγλικά μου, που, παρά τα μαθήματα στο «Ελληνοαμερικανικό Ινστιτούτο», δεν έλεγαν να απογειωθούν ικανοποιητικά. Ίσως και ολίγον ασυνεπής από άποψη φρονημάτων και ιδεολογίας. Αλλά τότε αυτά τα προβλήματα δεν έμπαιναν καν.

Έτσι κι αλλιώς δεν χρειάζονταν ιδιαίτερα αγγλικά για να πιάσεις το ρυθμό του Φατς Ντόμινο. 

Και, έπειτα, ποιος  νοιαζόταν για την θεωρητική διάσταση της συνέπειας… Στην τάξη μου (μικτή πρακτικού στο Γυμνάσιο Δάφνης) κανένας. Κι ας ήταν μία από τις πιο πολιτικοποιημένες τάξεις της εποχής.  Πηγαίναμε στη διαδήλωση για το Κυπριακό, βρίζαμε τους αγγλοαμερικάνους ιμπεριαλιστές και μετά εκτονώναμε την ένταση χορεύοντας ροκ με πάθος στα σπιτικά πάρτι. Μαζί με διάφορα λατινοαμερικάνικα και, αργότερα, μπαίνοντας στο πανεπιστήμιο, με ζεϊμπέκικα και χασάπικα που μόλις είχαν αρχίσει να βγαίνουν από τα καταγώγια και να εισβάλουν στα σπίτια με τα μωσαϊκά. Το θέμα της ιδεολογικο-πολιτικής συνέπειας θα μας απασχολούσε εξαντλητικά αργότερα, την εποχή της χούντας. Και κυρίως όσους δεν μπορούσαν να κάνουν τίποτα άλλο παρά ν΄ ασχολούνται μ΄ αυτό.

Τον καιρό εκείνο άρχισαν να αποκτούν μοντέρνες αποχρώσεις και έντονη ραδιοφωνική παρουσία και τα διαφημιστικά μηνύματα.  Όμως ο πιο πολύς κόσμος, είτε γιατί ακόμη δεν είχε επαρκώς αλλοιωθεί είτε, απλούστερα, γιατί ακόμη δεν μετείχε στο καταναλωτικό πανηγύρι, δεν μάσαγε.  Θυμάμαι ακόμα τι πλάκα γινόταν μ΄ αυτά τα «μηνύματα», όταν δεν ξεσηκώνονταν θύελλα οι διαμαρτυρίες.

(Ενώ με τις αφραγγίες του Κωτσόβολου -χωρίς λεφτά; βεβαίως χωρίς λεφτά: Κωτσόβολος- οι πιο πολλοί γέλαγαν, θυμάμαι τι εθνικός χαμός έγινε όταν ο άλλος θέλησε να διαφημίσει τα ξυραφάκια του δηλώνοντας ότι «τα γνωρίζει από την κόψη!».  Θυμάμαι ακόμη- η αλήθεια είναι ότι έμεινε στην ιστορία των «δημοσίων σχέσεων»- την πρώτη απόπειρα μοντέρνας πολυδάπανης προεκλογικής εκστρατείας από τους πρωτοεμφανιζόμενους στην Ελλάδα ίματζ μέϊκερς για κάποιον υποψήφιο -ουδέποτε εκλεγέντα- με το εμφαντικό όνομα Όθων Λέφας Τετενές. Εκτός των άλλων, είχαν γεμίσει την Αθήνα με αφίσες με την αφεντομουτσουνάρα του και, βέβαια, η επέμβαση των κριτικών και ελευθέρων πνευμάτων είχε αμέσως, όχι μόνον προσθέσει μουστάκια και αφαιρέσει  δόντια από το παχύ πρόσωπο του εικονιζόμενου, αλλά και μετατρέψει το όνομά του  σε «Κόθων, Ελέφας, Τενεκές».) 

Εικόνα τέταρτη

Έτσι όπως τα ΄φεραν οι καιροί τα πράγματα, είχα τη τύχη-ατυχία να είμαι τα χρόνια της χούντας έξω από την Ελλάδα. Και μια που το ενδεχόμενο της επιστροφής είχε νωρίς νωρίς αποκλειστεί, μου ΄ρθε νωρίς το σύνδρομο του ξενιτεμένου: ακατάσχετη νοσταλγία και εξιδανίκευση και της πιο απίθανης ελληνικότητας.

Το γεγονός ότι ζούσα ελεύθερα και ότι  μπορούσα να βρίζω λίγο πολύ όποιον θέλω και να μαθαίνω πάνω κάτω ό,τι θέλω δεν με παρηγορούσε πολύ. Όπως λίγο με παρηγορούσε που οι ντόπιοι φίλοι και οι συμφοιτητές μου είχαν αρχίσει την εξέγερση των ηθών και της «φαντασίας», όταν σε μας έπρεπε ακόμη να αρχίσει η εξέγερση για τα στοιχειώδη δημοκρατικά δικαιώματα.

Έτσι μου συνέβη το εξής παράδοξο: την εποχή που όλοι (ας μην υπερβάλουμε, πολλοί) έλληνες άκουγαν κύρια Λονδίνο και Παρίσι και Ντόιτσε Βέλε,  εγώ  προσπαθούσα τα βράδια που η λήψη βελτιώνεται να πιάσω Ελλάδα.

Ούτε ΄γω δεν ήξερα τι ήθελα να ακούσω. Δεν ήταν βέβαια οι λογοκριμένες ειδήσεις, ούτε τα τραγούδια, έτσι κι αλλιώς μου στέλνανε μαγνητοταινίες οι φίλοι…

Αυτό που μ΄ έκανε να γυρίζω αργά τη ροδέλα των συχνοτήτων ήταν κάτι άλλο, απροσδιόριστο αλλά έντονο, που μου ΄φερνε μετά περίεργα όνειρα: πότε τον τακτικό περιπετειώδη εφιάλτη, γύρναγα, με κυνηγάγανε, με πιάνανε…  και πότε το ωραίο όνειρο που με ξανάφερνε πίσω στους φίλους που δεν είχαν ακόμη σκορπίσει και στις γειτονιές που δεν είχαν ακόμη γίνει τσιμέντο.

Εικόνα πέμπτη

Μισά της δεκαετίας του ΄80.  Αθήνα.

Το περιοδικό δήλωνε «για διανοούμενους και πολιτικά  στρατευμένους». Ήταν λοιπόν φυσικό να το απασχολούν τα θέματα της έκφρασης και της επικοινωνίας.  Έτσι διοργάνωσε τριήμερη ημερίδα (που έλεγε κι ένας φίλος μου, κομματικό στέλεχος, καλή του ώρα) για την ελεύθερη ραδιοφωνία. Επειδή είχα μια σχετική εμπειρία και άποψη, δήλωσα παρών και με καλέσανε.

Τον καιρό εκείνο στα ερτζιανά αλωνίζανε ερασιτέχνες, πειρατές και πειραματιστές που είχαν περικυκλώσει τα φρούρια των κρατικών σταθμών (όπου ακόμη κυμάτιζε η σημαία με την ξύλινη γλώσσα) και τα πολιορκούσανε. 

Οι ερασιτέχνες ήτανε δύο λογιών: Οι εραστές της επικοινωνιακής τεχνολογίας, (που τη βρίσκανε με τα καλώδια, τα ακουστικά, τα μικρόφωνα, τους πομπούς, τις κεραίες, και τα άλλα εξεζητημένα εξαρτήματα) και που μετέδιδαν ο,τι να ΄ναι,  και οι εραστές της «ανθρώπινης επαφής με μοντέρνους τρόπους» που μεταδίδανε μουσική και (σε απευθείας μετάδοση) τον έρωτά τους για την Κούλα της γειτονιάς. 

Οι πειρατές ήταν πιο πρακτικοί τύποι: μετέδιδαν τραγούδια  σκυλάδικα μαζί με διαφημίσεις για οικόπεδα και νυχτερινά κέντρα.

Οι πειραματιστές ήταν κάτι λίγοι  με υγιώς δονκιχωτική αντίληψη, οι οποίοι ψάχνανε να βρουν τι το καλό μπορεί να προκύψει αν το μέσο ξεφύγει από το στενό μαρκάρισμα του κράτους.

Ήτανε κάμποσα γνωστά ονόματα στο αμφιθέατρο όπου διεξαγόταν η συνάντηση. Οι περισσότεροι, αφού πρώτα τα βάζανε με το κρατικό μονοπώλιο και κάνανε μνεία στο ηρωικό προηγούμενο του σταθμού του Πολυτεχνείου, μετά δήλωναν οπαδοί της ιδιωτικής πρωτοβουλίας στα ερτζιανά.  Μόνον έτσι, λέγανε, θα εξασφαλιστεί ο πλουραλισμός, θα απελευθερωθεί η επικοινωνιακή δημιουργικότητα και θα περισωθεί αυτή η ευγενής και ανυπότακτη κατηγορία μοντέρνων επικοινωνητών, οι ερασιτέχνες, που τώρα τους κυνηγάνε και τους φιμώνουν. 

Εγώ και καναδυό άλλοι (αμελητέα μειοψηφία) είπαμε ότι εντάξει με την κατάργηση του κρατικού μονοπωλίου, αλλά στη θέση του ας πάρουν το λόγο οι συλλογικότητες. Και επειδή την εποχή εκείνη πολλές ελπίδες φορτώνονταν στη ράχη της καημένης της τοπικής αυτοδιοίκησης είχαμε κι εμείς την απάντηση διαθέσιμη: Ραδιοφωνική αποκέντρωση. Τα ραδιόφωνα στους δήμους και τις κοινότητες.

Τελικά τα πράγματα ήρθαν ως εξής:

Πράγματι, ο πολιορκητικός κριός που τελικά παραβίασε τις πύλες της  κρατικής ραδιοφωνίας ήταν ορισμένοι μεγάλοι δήμοι με αντιπολιτευόμενους δήμαρχους.

Τότε το κράτος, για να έχει ήσυχη τη συνείδησή του, έφτιαξε έναν ενδιαφέροντα νόμο για τα ΜΜΕ, αλλά ξέχασε επιμελώς να τον εφαρμόσει.

Με το που νομιμοποιήθηκαν οι σταθμοί των μεγάλων δήμων άρχισαν να χάνουν ακροαματικότητα και στελέχη. Αυτά πέρασαν σιγά σιγά στα ιδιωτικά ραδιοφωνικά μεγαθήρια που άρχισαν να δικτυώνονται σ΄ ολόκληρη τη χώρα, ετοιμάζοντας παράλληλα την τηλεοπτική τους επίθεση.

Τους φουκαράδες τους ραδιοερασιτέχνες τους ξέχασαν όλοι (διανοούμενοι και μη) και δεν ξανάγινε πια λόγος γι αυτούς.

Εγώ, σε μια φάση, βρέθηκα να δοκιμάζω τις απόψεις μου στην πράξη, βοηθώντας στο στήσιμο μερικών μικρών δημοτικών ραδιοσταθμών… 

Εικόνα Έκτη

Ή μάλλον εικόνες δύο, παράλληλες και αντικρουόμενες.

Από τη μια μεριά ο ενθουσιασμός και η ομαδική δουλειά και τα χαμόγελα στα κουρασμένα πρόσωπα των παιδιών που είχαν έρθει εθελοντικά να βοηθήσουν και τα ξενύχτια και οι νέες ιδέες και τα πειράματα και τα τηλέφωνα των ακροατών και οι τυρόπιτες δώρο από τη κυρία της διπλανής πολυκατοικίας και τα ευρήματα που διόρθωναν ως δια μαγείας τα ετοιμόρροπα τέως πειρατικά μηχανήματα και οι αυτοσχεδιασμοί και οι δίσκοι που ήταν προσφορές παλιών ερασιτεχνών και τα όρια του μέσου που -που και που- τα άγγιζες ή έτσι νόμιζες…

Και από την άλλη η συνοφρυωμένη και γεμάτη δυσαρέσκεια φάτσα του δήμαρχου που αλλιώς το νόμιζε το ραδιόφωνό Του και που είχε να δώσει λόγο όχι μόνο στις προσωπικές του φιλοδοξίες αλλά και στις ομάδες που τον στήριζαν και που ήξερε και κάποια δεσποινίδα με ταλέντο που θα βοηθούσε πολύ στις εκπομπές γιατί είχε ωραίο χαμόγελο -ίσως και ωραίο άρωμα- και που έπρεπε να κτυπήσει και το νομάρχη που του την έμπαινε και που στο κάτω κάτω είχε και τη γραφειοκρατία του Δήμου που έπρεπε να λάβει υπόψη, και που παρ΄ όλα αυτά ήθελε και ακροαματικότητα (που τη μέτραγε μόνος του) και που παρά τις προωθημένες του πεποιθήσεις ήθελε -ντάλα καλοκαίρι- οι εκφωνητές να είναι ευπρεπώς ντυμένοι, ποινή για τα κοντά παντελόνια  το πέταγμα κλοτσηδόν από το στούντιο…

Άντεξα λίγο. Η δημοτική ραδιοφωνία αυτού του τύπου άντεξε λίγο περισσότερο.  Τελικά οι δρόμοι για την άλλη λύση στο ραδιόφωνο πρέπει να πέρναγαν από κάπου άλλου…

Εικόνα έβδομη

Για πολύ καιρό γύριζα την Ελλάδα κάνοντας διαλέξεις.  Έλεγα τα θεωρητικά επικοινωνιακά, περιέγραφα εμπειρίες και απογοητεύσεις, εξέφραζα ελπίδες…

Τώρα που και που επισκέπτομαι τα γιουσουρούμ και τα παλιατζίδικα.  Τριγυρίζω ανάμεσα στα πράγματα που είχανε ζήσει και επιθυμούν να ζήσουν ακόμα

Ψάχνω για κανένα κουτί που να ανοίγει από πάνω και ει δυνατόν να έχει στην κοιλιά του ένα νάνο μάγο. 

Ένα νάνο μάγο, έστω κυκλοθυμικό,  που να έχει ακόμη όρεξη για κουβέντα… 

Βασίλης Νόττας                                               

Γράφω στον Καμπουράκη: ¨Γιώργο, στείλε μου κάτι ακόμη για το ιστολογοφόρο, το πρώτο άρεσε…

Μου απαντάει ο Καμπουράκης: ¨πάρε αυτό¨.

Και κάτι τι αρχίζει να κατεβαίνει στο Αουτλούκ Εξπρές.

Και συνεχίζει να κατεβαίνει.

Και κατεβαίνει ακόμη.

(Εδώ θα πρέπει να διευκρινίσω ότι το καβουρδιστίρι μου είναι ακόμη σιγανής και περιστοχαστικής τεχνολογίας).

Ο Ατίθασος ζορίζεται, σφίγγεται, αλλά δεν καταφέρνει να ξεφουρνίσει το περιεχόμενο. Στο τέλος μου βγάζει ταμπέλα: ¨αδυνατώ να το κατεβάσω, ο δημιουργός του έχει χρησιμοποιήσει πρόγραμμα που μου προκύπτει μυστηριώδες και άγνωστο¨.

Άλλο ιμέιλ για τον Καμπουράκη:

¨Αυτό δεν έρχεται. Μπούκωσε και το μηχάνημα. Ερωτήμα: Τι ήταν; Αίτημα: Κάνε κάτι…¨

¨Τα έβαλα στη μέγγενη και στο ξαναστέλνω¨, μου απαντάει. ¨Είναι δύο ζωγραφιές μου που μπορείς να χρησιμοποιήσεις για να διακοσμήσεις τον κυβερνοχώρο σου, η δεύτερη είναι ένα fractal δηλαδή η απεικόνιση μιας μαθηματικής συνάρτησης, με αυτοομοιότητα.¨

Ο Ατίθασος αν και υποθέτω ότι (αυτός) τις απεικονήσεις μαθηματικών συναρτήσεων, προπαντός με αυτοομοιότητα, τις παίζει στα δάχτυλα, (αν όχι στο πληκτρολόγιο), βογκάει, μουρμουρίζει, ξανασφίγγεται…

Τζίφος !

¨Και  τι άλλο έχεις;¨ ξαναρωτάω το Γιώργη.

¨Ένα μικρό ποίημα¨, μου απαντάει. ¨Από τη συλλογή μου ΄Κούκος μονός΄, που τυπώθηκε και έχει εξαντληθεί¨.

¨Έτσι μπράβο, σκέφτομαι και περιμένω να ανοίξει το επισυναπτόμενο για να το φορτώσω¨.

Αυτή τη φορά ο Ατίθασος κάνει το καθήκον του χωρίς ενστάσεις και νάζια. 

Του ρίχνω μια πρώτη ματιά και ξαναγράφω στον Καμπουράκη.

¨Καλά, εσύ από κλασσικό μπήκες στο Πολυτεχνείο;

Εγώ πάντως όχι.

Τα λατινικά μου φτάνουν ίσα ίσα για να παρακολουθήσω μια παρτίδα Ρόμα – Λάτσιο. Για στείλε κανα προσανατολιστικό επεξηγηματικό σημείωμα, να διαφωτίσεις εμένα και τους ιστοαναγνώστες μας.  

ΑΒΕ!¨

Έστειλε.

Όχι τα σχόλια που περίμενα, αλλά :

α.  Δύο διευθύνσεις στο διαδίκτυο για λατινο -αγγλικές μεταφράσεις http://www.archives.nd.edu/cgi-bin/words.exe  και
http://archives.nd.edu/latgramm.htm.

β. Μια ενδεικτική πληροφορία:  Όλες οι επί μέρους φράσεις του ποιήματος  υπάρχουν στο ΌΝΟΜΑ ΤΟΥ ΡΟΔΟΥ.

γ. Μια φιλοσοφική αρχή εξειδικευμένη για αυτή την περίπτωση, που, ούτε λίγο ούτε πολύ, λέει ότι: ¨το ταξίδι (είναι εκείνο που) αξίζει¨.

Σε αυτό το σημείο εγώ παραδόθηκα, και αποφάσισα να σας παραδώσω το ποίημα στην ορίτζιναλ εκδοχή, δίχως μεταφράσεις και εισαγωγικά σημειώματα. Βρίσκεται εδώ ακριβώς από κάτω.

Το υποπτεύομαι ενδιαφέρον.

Διαφωτίστε με… 

Amor vagabundus

*O* Sidus clarum puellarum,

        o porta clausa, fons hortorum

        cella custos ungentorum

        cella pigmentoria, Ave

Tolle et lege, o corona regni de manu Amor.

Omnis mundi creatura

        quasi liber et pictura

        nobis est in speculum

 Amor, o occuli speculae mundi,

        facit quod ipsae res quae amantur,

        amanti aliquo modo uriantur

        et amor, o valde bona ab initio,

        est magis cognitivus quam cognitio

Tipice laberinthus denotam hunc mundum

intranti largus redenti sed nimis artus.

Mundus senescit sine Amor sine mentis verbum

Salva me ab ore leonis tu fons vitae

Sine existentia tua mundus est sicut

        civitas sine opibus mensa sine cibis

        hortus sine herbis pratum sine floribus

        arbor sine foliis, arbor vitae crucifixae

Pulchra enim sunt ubera tua

Pulchra enim sunt femora tua

Pulchra enim sunt occuli tua

        iam homo nudus cum nuda iacebat

Amor per mundum discurrit vagabundus.

«Ελευθερία ή θάνατος!»

«Ελευθερία, ισότητα, αδελφοσύνη!»

«Σε γνωρίζω από τη κόψη του σπαθιού την τρομερή!» και πολλά άλλα.

Ιερά, καθιερωμένα, επετειακά!

Και όμως, νομίζω ότι το ερώτημα είναι θεμιτό: Τι στο καλό είναι άραγε αυτή η ευλογημένη η Ελευθερία σήμερα;

Στο όνομα ποιας ακριβώς αξίας διάφοροι τύποι, όπως π.χ. άλλοτε οι ¨φιλελεύθεροι¨ και τώρα οι -παντοδύναμοι και παγκοσμιοποιούντες- ¨νεοφιλελεύθεροι¨,  απαιτούν να μας κυβερνήσουν;

Πρόκειται άραγε για την ελευθερία να ψηφίζω ανά τακτά χρονικά διαστήματα τους κυβερνήτες μου;

Ή για την ελευθερία να μπορώ  να λέω ό,τι σκέφτομαι;

Ή για την ελευθερία να ξέρω όλα τα απαραίτητα για το ποιόν και τις προθέσεις των υποψηφίων αρχόντων (ώστε να μπορώ να τους επιλέξω) και τις πρακτικές της εξουσίας (ώστε να μπορώ να την ελέγξω);

Ή μήπως προέχει η ελευθερία του να διαθέτω την απαραίτητη τροφή για να επιζήσω;

Ή η ελευθερία του να μην έχω ξένο δυνάστη στη πατρίδα μου;

(Το να έχω πατρίδα εξακολουθεί άραγε να αποτελεί αναγνωρισμένο δικαίωμα ή μήπως δεν πρόκειται παρά για μια ξεπερασμένη και καταδικαστέα επιβίωση των διαφωτιστικών ιδεών που θα πρέπει να εξαλειφτεί;)

Ή μήπως μιλάμε για την ελευθερία να εμπορεύομαι και να κερδοσκοπώ χωρίς να με εμποδίζουν κρατικοί έλεγχοι και άλλες ¨παρωχημένες¨ σοσιαλίζουσες πρακτικές;

Ή, ή, ή…

Εντάξει, η τρίτη χιλιετία άρχισε ήδη, και για ορισμένα πράγματα θα έπρεπε να έχουμε ιδέες ξεκάθαρες.

Είχαμε -υποτίθεται- όλο τον καιρό στη διάθεσή μας για να αποφασίσουμε. 

Και πολύ περισσότερο όταν πρόκειται για θέματα βασικά, για τα οποία γράφτηκαν σοφά συγγράμματα και εμπεριστατωμένες διατριβές και για τα οποία έγιναν αιματηροί αγώνες και αδελφοκτόνες επαναστάσεις…

Υπάρχουν όμως, φαίνεται, κάποιες έννοιες που, χτύπα τες από ’δω, τράβα τες από κει είναι δυνατό να μπάζουν ή να ξεχειλώνουν σε νόημα, ανάλογα με τη δύναμη επιβολής που διαθέτεις.

Και η δύστυχη η «Ελευθερία» είναι μία απ’ αυτές.

Θα ήθελα να μπορούσα να απαντήσω στο ερώτημα «για ποια ελευθερία μιλάμε;» με την κλασσική διατύπωση: Θεμιτή ελευθερία δεν είναι κάθε ελευθερία, αλλά μόνον εκείνη που δεν θίγει τις ελευθερίες των άλλων.

Γιατί αν τις θίγει δεν είναι ελευθερία, αλλά επιβολή, τσαμπουκάς, νταηλίκι.

Όμως αν και θα το ’θελα, δε μπορώ.

Γιατί η διατύπωση είναι δεοντολογική και λέει μόνο πώς θα έπρεπε να είναι τα πράγματα.

Ενώ το ερώτημα είναι οντολογικό και αφορά το τι στην ευχή πραγματικές ελευθερίες υπάρχουν σήμερα, σε μια εποχή δηλαδή που ακούγονται πολλά περί ελευθερίας, αλλά και που, παράλληλα, υπάρχει πολλή επιβολή, πολύς τσαμπουκάς και πολύ νταηλίκι.

Και δεν υπάρχει πιο κλασσική μέθοδος αποπροσανατολισμού από το να απαντάς στα οντολογικά ερωτήματα με δεοντολογικές ευχές.

Σήμερα λοιπόν, παρά τα παγκοσμιοποιητικά φληναφήματα, η έννοια της υπαρκτής ελευθερίας (του υπαρκτού φιλελευθερισμού θα έλεγα) κάθε άλλο παρά παγκοσμιοποιημένη και οικουμενικά ενιαία εμφανίζεται.

 Μ’ άλλα λόγια, με διαφορετικά κριτήρια οι βορειοαμερικανοί διεκδικούν την ελευθερία να καταναλώνουν τη μισή παγκόσμια ενέργεια από μόνοι τους, ενώ με άλλα μέτρα και σταθμά αντιμετωπίζονται οι αφρικανοί που θα ήθελαν να είναι ελεύθεροι να ζήσουν (όχι να ζήσουν ελεύθερα, δε ζητάνε τόσα πολλά, απλώς να ζήσουν).

Και όχι μόνον αυτό. Οι αφρικανοί και άλλοι ομότυχοί τους επιπλήττονται κιόλας επειδή δεν έχουν σταθερά δημοκρατικά καθεστώτα, δε διεξάγουν τακτικά καλλιστεία, και για άλλες παρόμοιες ελλείψεις, ενώ τίποτα δεν αποκλείει να υποστούν και μια μικρή θανατηφόρα και μιαροποιούσα εισβολή προκειμένου να εκδημοκρατιστούν κατά το δοκούν.

Και όσον αφορά τον Βολτέρο και τις γνωστές καλές του προθέσεις για τον ελεύθερο διάλογο (δε συμφωνώ μαζί σου αλλά θα πέθαινα για να μπορείς να εκφράζεσαι ελεύθερα), το ’ψαξα:

Ήταν φιλελεύθερος.

Και δουλέμπορος.

 Βασίλης Νόττας 

(Το κείμενο έχει δημοσιευτεί παλιότερα, αλλά δε νομίζω ότι άλλαξε κάτι από τότε).

 Για τους φοιτητές που θα εξεταστούν στο μάθημα Κοινωνική Ιστορία των Μέσων Επικοινωνίας.
 Στην υποσελίδα ¨Τριάντα συν δύο ερωτήσεις¨ (¨στα Μαθήματα¨) θα βρείτε ενδεικτική θεματολογία που αφορά στις (προφορικές) εξετάσεις του μαθήματος. 
 Αναλυτικές επεξηγήσεις αύριο (στο τελευταίο μάθημα).

  Το κείμενο μετακόμισε εδώ δίπλα, στις σελίδες(pages), κάτω από το ¨κάτι λένε ακόμη¨.

Εδώ παρακάτω παραμένουν τα αρχικά σχόλια

Το κείμενο μετακόμισε εδώ δίπλα, στις ¨σελίδες¨ ¨pages¨, κάτω από αυτά που ¨κάτι λένε ακόμη¨.

Εδώ παρακάτω παραμένουν τα αρχικά σχόλια.

…και κάτι ακόμη…

 -για όσους ενδιαφέρονται για τις (διαχρονικές) σχέσεις Κοινωνίας και Επικοινωνίας

-για τους φοιτητές μου:

Στη νέα σελίδα: ¨Από τον Άμβωνα στην Οθόνη¨ θα βρείτε δύο εισαγωγικά κείμενα, παρμένα από την (υπό δημοσίευση)  μελέτη με τον ίδιο τίτλο, η οποία αναφέρεται στην Κοινωνική Ιστορία της Επικοινωνίας και εστιάζει στη διαχρονική εξέλιξη των ομάδων που ασκούν επικοινωνιακή εξουσία.